Ιούλιος..Βερν!

Της Μαργαρίτας Καϊμακλιώτη

«Η θάλασσα δεν ανήκει στους τυράννους. Στην επιφάνειά της οι άνθρωποι μπορούν ακόμη να επιβάλλουν άδικους νόμους, να πολεμούν, να αλληλοσπαράσσονται και να παρασύρονται από τις φρικαλεότητες της στεριάς. Όμως, τριάντα πόδια κάτω από την επιφάνειά της, η κυριαρχία τους παύει, η επιρροή τους σβήνει και η δύναμή τους εξαφανίζεται.»

Ψάχνοντας καταφύγιο από τον καύσωνα που γονάτισε το Βέλγιο, βρεθήκαμε σε ένα υπέροχο ενυδρείο στη βόρεια Γαλλία. Εξηγώντας στην 8χρονη κορούλα μας την έννοια του βυθού και της αβύσσου, στο μυαλό μου τριγυρνά η πιο πάνω φράση του Βερν που επιστρέφει χρόνια αργότερα, σαν να περίμενε υπομονετικά την κατάλληλη στιγμή για να αποκαλύψει το πραγματικό της νόημα.

Ο Βερν με επισκέπτεται με έναν άλλο ρόλο. Όχι ως συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας, ούτε ως οραματιστής της επιστήμης. Αλλά ως στοχαστής της ελευθερίας. Μιας έννοιας που με γοητεύει από παιδί.

Ο βυθός του Βερν αποτελεί έναν τόπο απαλλαγμένο από την ανθρώπινη ματαιοδοξία. Έναν κόσμο όπου οι βλέψεις της εξουσίας παύουν να έχουν νόημα και ισχύ. Όπου οι πολεμικές συγκρούσεις ή όποιες άλλες έριδες, η επιβολή και οι άδικοι νόμοι σταματούν στην επιφάνεια.

Αναρωτιέμαι λοιπόν εάν υπάρχει σήμερα ένας τέτοιος τόπος.

Οι σύγχρονοι τύραννοι δεν μοιάζουν πάντοτε με εκείνους που περιγράφουν τα βιβλία της ιστορίας. Δεν κρατούν όλοι όπλα. Δεν εκφωνούν όλοι λόγους από μπαλκόνια. Συχνά ριζώνουν στις κάλπικες βεβαιότητές μας. Άλλοι στον θυμό μας. Άλλοι στην αδυναμία μας να ακούσουμε και να κατανοήσουμε προτού σπεύσουμε να απαντήσουμε.

Ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει να τρέμει τη σιωπή και να λατρεύει τον θόρυβο. Όλα μας καλούν να αντιδράσουμε αμέσως. Να πάρουμε θέση πριν καν να σκεφτούμε. Να απαντήσουμε πριν ακούσουμε. Να καταδικάσουμε πριν να κατανοήσουμε.

Και κάπως έτσι, χωρίς να το αντιληφθούμε, αποποιούμαστε το πολυτιμότερο κομμάτι της ελευθερίας μας. Το δικαίωμα μας να πάρουμε τον χρόνο μας, προκειμένου να σκεφτούμε.

Δεν είναι καθόλου εύκολο να σκέφτεσαι σε έναν κόσμο που επιβραβεύει σχεδόν εμμονικά την ταχύτητα στην αντίδραση, αλλά και την οπαδική συμπεριφορά. Δεν είναι εύκολο να παραδεχτείς ότι ενδεχομένως να μην γνωρίζεις αρκετά. Ότι ο άνθρωπος απέναντί σου μπορεί να κατέχει ένα κομμάτι της αλήθειας που εσύ αγνοείς. Ότι η πραγματικότητα δεν χωράει πάντοτε στα στενά όρια ενός συνθήματος ή μιας ανάρτησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ίσως γι’ αυτό η νηφαλιότητα και η ψυχραιμία να έχουν παρεξηγηθεί τόσο πολύ. Γιατί συγχέονται με την αδυναμία. Στην πραγματικότητα ωστόσο, ενώ η οργή προσφέρει στιγμιαία εκτόνωση, η σκέψη αποτελεί μια διαδικασία επίπονη. Η κραυγή έρχεται εύκολα, ενώ η αυτοσυγκράτηση απαιτεί βάθος και χαρακτήρα.

Κι εγώ, όπως όλοι μας, έχω παρασυρθεί από τον θόρυβο. Έχω νιώσει την ανάγκη να απαντήσω αμέσως, να υπερασπιστώ μια θέση πριν προλάβω να τη ζυγίσω. Έχω επιτρέψει κάποιες φορές στην επικαιρότητα να καθορίσει τον ρυθμό της σκέψης μου.

Ίσως γι’ αυτό επιστρέφω στον βυθό του Βερν. Γιατί θέλω να πιστεύω οτι μπορούμε ακόμη να δημιουργήσουμε ένα καταφύγιο μέσα μας όπου οι σύγχρονοι τύραννοι δεν θα μας ακουμπούν. Έναν χώρο όπου η ηθική  μας πυξίδα θα δείχνει τον δρόμο ανεπηρέαστη από τις τάσεις της εποχής. Όπου θα θυμόμαστε πως η αλήθεια δεν μετριέται με χειροκροτήματα. Όπου η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την αποδοχή του όχλου.

Γιατί οι κοινωνίες δεν χάνουν την ελευθερία τους μόνο όταν εμφανίζονται τύραννοι. Τη χάνουν και όταν οι πολίτες παύουν να υπερασπίζονται το κεκτημένο με αγώνες δικαίωμά τους να σκέφτονται ελεύθερα. Όταν ο θόρυβος βάζει τη συνείδηση στη σίγαση.

Ο Βερν τοποθέτησε αυτή την ελευθερία τριάντα πόδια κάτω από τη θάλασσα. Εγώ θέλω να πιστεύω ότι βρίσκεται πολύ πιο κοντά. Βρίσκεται στη στιγμή εκείνη της ημέρας όπου ο κάθε άνθρωπος αποφασίζει συνειδητά να μην επιτρέψει στις κραυγές της εποχής να αντικαταστήσουν τη φωνή της συνείδησής του. Στη στιγμή που καταδύεται μέσα του για να αφουγκραστεί τις οικουμενικές αλήθειες. Την αγάπη, την αλληλεγγύη, την κοινή λογική, την πίστη στο συλλογικό καλό.

* Η Μαργαρίτα Καϊμακλιώτη είναι Πολιτικός Επιστήμονας, Αν. Γραμματέας Διεθνών Σχέσεων του Δημοκρατικού Συναγερμού και μέλος του Εκτελεστικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Γλαύκος Κληρίδης.