Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο άλλαξε ο κόσμος. Είναι κυρίως εάν μάθαμε πραγματικά από εκείνη την ημέρα. Η 11η Σεπτεμβρίου υπήρξε πρωτίστως μια τεράστια ανθρώπινη τραγωδία. Υπήρξε όμως και μια θεμελιώδης αποτυχία του συστήματος ασφάλειας. Η Επιτροπή που διερεύνησε τις επιθέσεις μίλησε για αποτυχίες «φαντασίας, πολιτικής, δυνατοτήτων και διαχείρισης». Οι πληροφορίες υπήρχαν σε σημαντικό βαθμό. Αυτό που έλειψε ήταν η ικανότητα σύνδεσης των επιμέρους ενδείξεων και μετατροπής τους σε έγκαιρη στρατηγική αντίδραση.
Από τότε έγιναν πολλά. Η συνεργασία μεταξύ υπηρεσιών πληροφοριών ενισχύθηκε, δημιουργήθηκαν νέες δομές αντιτρομοκρατίας, βελτιώθηκαν οι έλεγχοι συνόρων και η ανταλλαγή πληροφοριών. Η τεχνολογία προσέφερε δυνατότητες που το 2001 έμοιαζαν αδιανόητες. Βιομετρικά δεδομένα, drones, μαζική επεξεργασία δεδομένων και πλέον τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπουν τον ταχύτερο εντοπισμό απειλών.
Κι όμως, εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα των τελευταίων 25 ετών και αυτό είναι ότι η τεχνολογική υπεροχή δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με στρατηγική επιτυχία. Μπορείς να εντοπίσεις έναν τρομοκράτη με μεγαλύτερη ακρίβεια. Δεν σημαίνει ότι μπορείς να εξαλείψεις τις συνθήκες που δημιουργούν την τρομοκρατία. Η στρατιωτική ισχύς μπορεί να καταστρέψει οργανώσεις και υποδομές. Δεν μπορεί από μόνη της να αντιμετωπίσει πολιτικά αδιέξοδα, κοινωνικό αποκλεισμό, αδύναμους θεσμούς, ανισότητες και αφηγήματα αδικίας που χρησιμοποιούνται για στρατολόγηση και ριζοσπαστικοποίηση.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
11η Σεπτεμβρίου 2001: 25 χρόνια μετά τη μέρα που άλλαξε τον κόσμο
Το δεύτερο μεγάλο δίδαγμα αφορά τα όρια της αντίδρασης. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» οδήγησε στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ, στο Γκουαντάναμο και σε πρακτικές που έθεσαν υπό σοβαρή δοκιμασία το διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ασφάλεια είναι θεμελιώδης υποχρέωση κάθε κράτους. Όταν όμως η δημοκρατία εγκαταλείπει τις ίδιες τις αρχές που επιδιώκει να προστατεύσει, η νίκη μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική ήττα.
Σήμερα, μάλιστα, το περιβάλλον είναι ακόμη πιο σύνθετο. Η τρομοκρατία συνυπάρχει με διακρατικούς πολέμους, κυβερνοεπιθέσεις, υβριδικές απειλές, παραπληροφόρηση, πολιτική βία και την εργαλειοποίηση νέων τεχνολογιών. Η ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται σε απομονωμένα κουτιά.
Ίσως, λοιπόν, το βαθύτερο δίδαγμα της 11ης Σεπτεμβρίου να είναι ότι το κράτος που προετοιμάζεται μόνο για την προηγούμενη απειλή είναι ήδη καθυστερημένο απέναντι στην επόμενη. Είκοσι πέντε χρόνια μετά, χρειαζόμαστε περισσότερη συνεργασία, καλύτερη στρατηγική πρόβλεψη, ισχυρότερους θεσμούς και τεχνολογία υπό ανθρώπινο και νομικό έλεγχο. Πάνω απ’ όλα, χρειαζόμαστε την ικανότητα να βλέπουμε εγκαίρως αυτό που ακόμη δεν είναι προφανές. Γιατί η πραγματική ασφάλεια δεν αρχίζει όταν εμφανιστεί η κρίση. Αρχίζει από την ικανότητα να τη φανταστούμε πριν συμβεί.
