Η δημόσια διαβούλευση για την αναθεώρηση των ευρωπαϊκών κανόνων που διέπουν τα προϊόντα καπνού και τη διαφήμισή τους (Tobacco Products Directive και Tobacco Advertising Directive) ολοκληρώθηκε στις 14 Αυγούστου 2026, αναδεικνύοντας σημαντικά ερωτήματα σχετικά με το πώς η νέα ευρωπαϊκή πολιτική θα λάβει ουσιαστικά υπόψη τα επιστημονικά δεδομένα, τις διαφορές μεταξύ των προϊόντων και τις πραγματικές συνθήκες της αγοράς.
Η διαβούλευση προσέλκυσε ιδιαίτερα υψηλό αριθμό συμμετοχών από πολίτες και ενδιαφερόμενα μέρη σε ολόκληρη την Ευρώπη, γεγονός που ενισχύει τη σημασία του τρόπου με τον οποίο η Επιτροπή θα αξιολογήσει τις απόψεις που κατατέθηκαν. Το ενδιαφέρον για την αναθεώρηση του ευρωπαϊκού πλαισίου είχε ήδη αποτυπωθεί νωρίτερα μέσα στο έτος, όταν περισσότερες από 82.000 συμμετοχές καταγράφηκαν στην Πρόσκληση Υποβολής Στοιχείων (Call for Evidence) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις ίδιες νομοθετικές πρωτοβουλίες. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που δημοσιοποιήθηκαν μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας, σημαντικό μέρος των συμμετεχόντων εξέφρασε επιφυλάξεις απέναντι σε γενικευμένες απαγορεύσεις και αυστηρότερους περιορισμούς.
Το θέμα έχει απασχολήσει τις τελευταίες ημέρες σειρά ευρωπαϊκών Μέσων, μεταξύ των οποίων το Brussels Signal, το EU News και το EU Reporter. Τα δημοσιεύματα αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές της συζήτησης, από ζητήματα διαφάνειας και τον σχεδιασμό της διαβούλευσης μέχρι την επιστημονική τεκμηρίωση των μελλοντικών μέτρων, τη διαφοροποίηση μεταξύ κατηγοριών προϊόντων και τις πιθανές επιπτώσεις στο παράνομο εμπόριο.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
«Υβριδικό πόλεμο» κατά της ΕΕ καταγγέλλει η Φον ντερ Λάιεν
Στο επίκεντρο η διαφοροποίηση βάσει κινδύνου
Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα από τα πλέον επίμαχα ζητήματα της ευρωπαϊκής συζήτησης, κατά πόσον το νέο πλαίσιο θα αντιμετωπίζει με παρόμοιο τρόπο διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων καπνού και νικοτίνης ή θα λαμβάνει υπόψη τις διαφορές στο προφίλ κινδύνου τους.
Το Brussels Signal καταγράφει τη διαφωνία που αναπτύσσεται γύρω από το ζήτημα της μείωσης της βλάβης, φιλοξενώντας μεταξύ άλλων τις θέσεις του Νορβηγού ερευνητή Karl E. Lund. Ο Lund υποστηρίζει ότι η ευρωπαϊκή πολιτική θα πρέπει να εξετάσει πώς μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος για τους ενήλικες καπνιστές που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να διακόψουν το κάπνισμα, επισημαίνοντας ότι η επιβολή αντίστοιχων περιορισμών σε προϊόντα καπνού και νικοτίνης με διαφορετικό προφίλ κινδύνου δημιουργεί εύλογα ερωτήματα αναλογικότητας.
Ανάλογους προβληματισμούς καταγράφει το EU Reporter. Επιστήμονες και οργανώσεις που υποστηρίζουν την προσέγγιση της μείωσης της βλάβης ζητούν από την Επιτροπή να εξετάσει το σύνολο των διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και να αναγνωρίσει ότι ο κίνδυνος δεν είναι ίδιος σε όλες τις κατηγορίες προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Στο πλαίσιο αυτό, ένα από τα βασικά που καλείται να αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είναι εάν οι μελλοντικές ρυθμίσεις θα πρέπει να διαχωρίζουν σαφέστερα τα καιόμενα από τα μη καιόμενα προϊόντα, λαμβάνοντας υπόψη τα διαφορετικά επίπεδα κινδύνου που συνδέονται με κάθε κατηγορία.
Το ερώτημα που τίθεται επομένως είναι κατά πόσο μια ενιαία ρυθμιστική προσέγγιση μπορεί να θεωρηθεί αναλογική όταν επιστήμονες και οργανώσεις που συμμετείχαν στη διαβούλευση επισημαίνουν ότι διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων καπνού και νικοτίνης παρουσιάζουν διαφορετικό προφίλ κινδύνου.
Στο πλαίσιο αυτό, υποστηρικτές της προσέγγισης της μείωσης της βλάβης προειδοποιούν ότι η εξίσωση διαφορετικών κατηγοριών προϊόντων ως προς τους περιορισμούς μπορεί να έχει και αντίθετα αποτελέσματα από τα επιδιωκόμενα. Όπως υποστηρίζουν, ενήλικες καπνιστές που δεν διακόπτουν το κάπνισμα μπορεί να έχουν λιγότερα κίνητρα να στραφούν σε εναλλακτικές επιλογές δυνητικά χαμηλότερου κινδύνου, εάν αυτές αντιμετωπίζονται ρυθμιστικά με αντίστοιχο τρόπο με τα συμβατικά τσιγάρα.
Κριτική και για τη διαδικασία
Πέραν από την ουσία των μέτρων, ερωτήματα διατυπώνονται και για τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκε η ίδια η διαβούλευση. Το EU News καταγράφει επικρίσεις σχετικά με την πολυπλοκότητα του ερωτηματολογίου και το κατά πόσον αυτό επέτρεψε να αποτυπωθούν επαρκώς διαφορετικές επιστημονικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι.
Ο καθηγητής Riccardo Polosa του Πανεπιστημίου της Κατάνια θέτει ζητήματα που αφορούν την ποιότητα και τη διαφάνεια της διαδικασίας, ενώ εκπρόσωποι του αγροτικού τομέα υποστηρίζουν ότι δεν δόθηκε επαρκής χώρος στις ιδιαίτερες συνθήκες και προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι Ευρωπαίοι παραγωγοί καπνού.
Οι επικρίσεις αυτές θέτουν ένα ευρύτερο ζήτημα κατά πόσο μια δημόσια διαβούλευση μπορεί να αποτυπώσει ουσιαστικά τις διαφορετικές θέσεις όταν ο ίδιος ο σχεδιασμός της αμφισβητείται ως προς την πολυπλοκότητα και την ικανότητά του να καταγράψει κρίσιμες παραμέτρους.
Η παράμετρος του παράνομου εμπορίου
Ένα ακόμη ζήτημα που επανέρχεται στα δημοσιεύματα αφορά τις πιθανές επιπτώσεις των νέων μέτρων στην παράνομη αγορά. Εκπρόσωποι του ευρωπαϊκού λιανεμπορίου προειδοποιούν ότι μέτρα που δεν λαμβάνουν υπόψη τις πραγματικές συνθήκες της αγοράς μπορεί να έχουν ανεπιθύμητες συνέπειες.
Εκπρόσωποι της αγοράς επισημαίνουν επίσης ότι οι επιπτώσεις μιας ιδιαίτερα περιοριστικής ρύθμισης δεν περιορίζονται στη δημόσια υγεία. Συνδέονται και με τη λειτουργία των νόμιμων επιχειρήσεων, την απασχόληση, τα δημόσια έσοδα και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Παράλληλα, προειδοποιούν ότι η ενίσχυση της παράνομης αγοράς μπορεί να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της κατανάλωσης σε μη ελεγχόμενα κανάλια, με συνέπειες τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τα κρατικά έσοδα.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και σε εθνικό επίπεδο. Στην Κύπρο, το παράνομο εμπόριο προϊόντων καπνού συνδέεται και με τη διακίνηση από τις κατεχόμενες περιοχές, δημιουργώντας πρόσθετες προκλήσεις για τις νόμιμες επιχειρήσεις, την επιβολή της νομοθεσίας και τα δημόσια έσοδα.
Ο Miguel Ángel Martínez, πρόεδρος της European Confederation of Tobacco Retailers, υποστηρίζει ότι δυσανάλογοι περιορισμοί ενδέχεται να αποδυναμώσουν το νόμιμο λιανεμπόριο προς όφελος παράνομων καναλιών διακίνησης.
Το επιχείρημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς το παράνομο εμπόριο αναδεικνύεται ως μία από τις βασικές παραμέτρους της συζήτησης για το νέο πλαίσιο. Το ζητούμενο επομένως δεν είναι απλώς η αυστηρότητα των νέων μέτρων, αλλά η αποτελεσματικότητά τους στην πράξη. Ιδιαίτερα όταν δυσανάλογοι περιορισμοί ενδέχεται, σύμφωνα με τους εκπροσώπους του λιανεμπορίου, να ενισχύσουν αντί να περιορίσουν την παράνομη αγορά.
Τα επόμενα βήματα
Η ανάγκη επικαιροποίησης του ευρωπαϊκού πλαισίου δύσκολα αμφισβητείται. Η αγορά έχει αλλάξει σημαντικά από την υιοθέτηση της ισχύουσας νομοθεσίας, νέα προϊόντα έχουν εμφανιστεί και η προστασία των νέων από το κάπνισμα και τη χρήση νικοτίνης παραμένει βασικός στόχος δημόσιας υγείας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πλέον τι μορφή θα πάρει αυτή η αναθεώρηση.
Με τη διαβούλευση να έχει ολοκληρωθεί, η Επιτροπή καλείται τώρα να αποδείξει στην πράξη πώς θα αξιοποιήσει τα στοιχεία και τις απόψεις που κατατέθηκαν. Η πρόκληση είναι να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο που θα βασίζεται στην επιστημονική τεκμηρίωση και στα πραγματικά δεδομένα της αγοράς, θα αναγνωρίζει τις διαφορές μεταξύ των προϊόντων και θα λαμβάνει υπόψη τις πιθανές επιπτώσεις των μέτρων στους καταναλωτές, στις επιχειρήσεις και στο παράνομο εμπόριο. Από τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι παράμετροι θα αποτυπωθούν στη νομοθετική πρόταση θα κριθεί και το πραγματικό αντίκρισμα της δημόσιας διαβούλευσης.
*Με πληροφορίες από: EU Reporter, Eunews και BrusselsSignal
