Του Δρ Ανδρέα Προκοπίου, Πρώην Ανώτερου Ερευνητή στον τομέα των Έξυπνων Δικτύων, στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης και ερευνητής στην Électricité de France R&D στη Γαλλία
Η πρόταση που διατυπώνει δημόσια, σε καθημερινή βάση, ο ευρωβουλευτής και Πρόεδρος της Άμεσης Δημοκρατίας, Φειδίας Παναγιώτου είναι απλή: όσα φωτοβολταϊκά πάρκα πωλούν ρεύμα στο δίκτυο το πωλούν, όπως υποστηρίζει, στα 25-30 σεντ/kWh, ενώ το κόστος παραγωγής τους είναι μόλις 5-7 σεντ. Αν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, κ. Νίκος Χριστοδουλίδης, προς τον οποίο απευθύνεται το «challenge», προχωρήσει σε σχετική ρύθμιση, ο λογαριασμός ρεύματος κάθε νοικοκυριού μπορεί, υποστηρίζει, να μειωθεί άμεσα κατά 20%.
Το ενδιαφέρον του κ. Παναγιώτου για την ακρίβεια στο ρεύμα είναι θεμιτό. Απασχολεί δε τους πολίτες εδώ και χρόνια. Η ανάδειξη, όμως, ενός υπαρκτού προβλήματος δεν αρκεί από μόνη της για να τεκμηριώσει μια λύση με τόσο συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Ο κ. Παναγιώτου διατυπώνει και μεταφέρει έναν εύηχο ισχυρισμό/αφήγημα που ο μέσος πολίτης δύσκολα μπορεί να επαληθεύσει μόνος του, αφού απαιτεί εξοικείωση με το πώς λειτουργεί στην πράξη η αγορά ηλεκτρισμού. Η δυσκολία αυτή καθιστά ακόμη μεγαλύτερη την ευθύνη εκείνου που διατυπώνει τον ισχυρισμό. Το ελάχιστο που οφείλει όποιος ασκεί ή διεκδικεί πολιτικό και νομοθετικό ρόλο -ή απλώς επιλέγει να τοποθετηθεί δημόσια σε ένα τόσο σύνθετο ζήτημα- είναι να ενημερώνεται σφαιρικά προτού ζητήσει παρέμβαση με τόσο συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Η δημόσια απήχηση και η καλή πρόθεση δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την τεχνική τεκμηρίωση. Αυτό ακριβώς είναι το αντικείμενο του παρόντος κειμένου: να εξηγήσει, με απλά λόγια και με αριθμούς που μπορεί ο καθένας να ελέγξει, τι πράγματι δείχνουν τα δημόσια στοιχεία από την έναρξη της κυπριακής ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού, από τον Οκτώβριο 2025 μέχρι και τις 21 Αυγούστου 2026 (311 ημέρες).
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Πριν προχωρήσουμε στους αριθμούς, αξίζει να σταθούμε σε κάτι θετικό: η ίδια η δυνατότητα να γίνει αυτός ο έλεγχος είναι επίτευγμα της νέας Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού. Με απλά λόγια, η αγορά ηλεκτρισμού λειτουργεί μέσα από δύο σκέλη: την Προθεσμιακή Αγορά (ΠΘΑ), όπου συνάπτονται συμβόλαια για ενέργεια που θα παραδοθεί αργότερα, και την Προημερήσια Αγορά (ΠΗΑ), όπου, για κάθε μισή ώρα της επόμενης ημέρας, ένα μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας αγοράζεται και πωλείται σε μία ενιαία τιμή, η οποία διαμορφώνεται από την προσφορά και τη ζήτηση. Στην περίοδο αναφοράς, λίγο πάνω από το μισό της συνολικά εμπορευμένης ενέργειας (περίπου 52%) εκκαθαρίστηκε μέσω της ΠΗΑ, με το υπόλοιπο (περίπου 48%) να διακινείται μέσω της Προθεσμιακής Αγοράς. Πριν από αυτή τη μεταρρύθμιση, μια τέτοια επαλήθευση θα ήταν ουσιαστικά αδύνατη για έναν πολίτη, ή ακόμη και για έναν αναλυτή. Σήμερα είναι εφικτή, ακριβής, και ανοιχτή σε οποιονδήποτε θέλει να την κάνει, ανεξαρτήτως της πλευράς που εκπροσωπεί. Είναι από τα σημαντικότερα οφέλη της απελευθέρωσης της αγοράς, και αξίζει να αναγνωρίζεται ως τέτοιο.
Το πρώτο σημείο ελέγχου: το μέγεθος
Ολόκληρη η κυπριακή αγορά ηλεκτρισμού, σε ό,τι αγοράστηκε και πληρώθηκε στην περίοδο, ανήλθε σε 4.112,2 GWh:
- 45,8% συμβατική παραγωγή (πετρέλαιο) στην ΠΗΑ
- 34,0% must-run (συμβατικές μονάδες υποχρεωτικά σε λειτουργία για την ασφάλεια του δικτύου)
- 7,4% υπόλοιπη συμβατική στην ΠΘΑ
- 6,4% (262,0 GWh) ηλιακή ενέργεια στην Προημερήσια Αγορά (η κατηγορία που, κατά τον ισχυρισμό του κ. Παναγιώτου, ευθύνεται για το ακριβό ρεύμα)
- 6,2% ενέργεια ΑΠΕ στην Προθεσμιακή Αγορά (ΑΠΕ εντός Εθνικών Σχέδιών Χορηγιών διμερή συμβόλαια με ΑΗΚ)
- 0,2% υπόλοιπη ενέργεια ΑΠΕ στην Προημερήσια Αγορά εκτός ωρών ηλιακής παραγωγής.
Είναι μαθηματικά αδύνατο ένα μέτρο εφαρμοζόμενο σε μόλις 6,4% της αγοράς να μειώσει το σύνολο κατά 20%, όσο αυστηρό κι αν είναι το ίδιο το όριο. Το «challenge», επομένως, δεν επιβεβαιώνεται ήδη στον βασικό αριθμητικό έλεγχο.
Γιατί το μερίδιο των εμπορικών πάρκων είναι τόσο μικρό
Πολλοί θα αναρωτηθούν γιατί τόσο μικρό ποσοστό. Ο λόγος είναι απλός: η μεγάλη πλειοψηφία της ηλιακής ενέργειας δεν περνά καν από την αγορά, γιατί αφορά μικρά και οικιακά συστήματα. Από τις 996,6 GWh ενέργειας από φωτοβολταϊκά που παραδόθηκαν στο δίκτυο στην περίοδο Οκτωβρίου 2025 – Αυγούστου 2026, το 74,5% (742,2 GWh) προήλθε από μικρά, οικιακά συστήματα και μόνο το 25,5% (254,4 GWh) από εμπορικά πάρκα. Τα οικιακά διακανονίζονται διμερώς με την ΑΗΚ: στο net-metering με απευθείας συμψηφισμό ενέργειας (φθηνή ηλιακή το μεσημέρι για ακριβή συμβατική τη νύχτα), στο net-billing με σταθερή τιμή 11 σεντ/kWh. Και στις δύο περιπτώσεις η ενέργεια αυτή παραμένει εκτός ανταγωνιστικής αγοράς. Τα εμπορικά πάρκα είναι αυτά που όντως πωλούν στην αγορά, κατά πλειοψία μέσω της Προημερήσιας Αγοράς. Προτού, λοιπόν, αποδοθεί στις ΑΠΕ ευθύνη για το ακριβό ρεύμα, πρέπει να διακρίνεται με ακρίβεια ποια ηλιακή ενέργεια πωλείται στην αγορά και ποια όχι.
Ο ισχυρισμός των 25-30 σεντ δεν επιβεβαιώνεται
Η σταθμισμένη τιμή πώλησης της ηλιακής ενέργειας στην Προημερήσια Αγορά κυμάνθηκε από 7,50 σεντ/kWh έως περίπου 15 σεντ/kWh στους περισσότερους μήνες, με εξαίρεση τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, όταν ανήλθε στα 21-22 σεντ/kWh ο μέσος όρος της περιόδου ήταν 14,48 σεντ/kWh (σε καμία περίπτωση στο εύρος 25-30 σεντ). Αξίζει να σημειωθεί ότι το 27,3% της ενέργειας που πωλήθηκε από εμπορικά πάρκα ΑΠΕ πληρώθηκε κάτω από 10 σεντ/kWh και το 16,6% σε απολύτως μηδενική τιμή. Και ό,τι εισπράττει τελικά ο ιδιοκτήτης ενός πάρκου είναι ακόμη χαμηλότερο, αφού αφαιρείται η αμοιβή του αδειοδοτημένου φορέα («aggregator») που εκπροσωπεί το πάρκο στην αγορά. Με βάση αυτά τα δεδομένα, το εύρος 25-30 σεντ δεν επιβεβαιώνεται από την πραγματική περίοδο λειτουργίας της αγοράς.
Η προσομοίωση της πρότασης: 1,8%, όχι 20%
Τι θα γινόταν αν εφαρμοζόταν ακριβώς η πρόταση; Η CyprusGrid προσομοίωσε ένα όριο 11 σεντ/kWh στην ηλιακή ενέργεια της Προημερήσιας Αγοράς, τις ώρες ηλιοφάνειας (08:00-17:00), σε όλες τις 311 ημέρες. Η μεσοσταθμική τιμή της αγοράς θα έπεφτε από 19,59 σε 19,23 σεντ/kWh, μείωση 1,8%, όχι 20%, ακριβώς όπως προέβλεπε ήδη το μερίδιο 6,4%. Σε κανέναν μεμονωμένο μήνα η μείωση δεν πλησίασε το 20%: κυμάνθηκε από 0,5% (Μάιος 2026) έως 4,0% (Αύγουστος 2026). Η διαφορά μεταξύ 1,8% και 20% είναι ουσιώδης και μεταβάλλει πλήρως το συμπέρασμα της πρότασης.
Το κόστος 5-7 σεντ απαιτεί την πλήρη εικόνα των περικοπών
Το ίδιο το επικαλούμενο κόστος παραγωγής προϋποθέτει σχεδόν πλήρη χρησιμοποίηση της δυνητικής παραγωγής ενός πάρκου. Όμως η περικοπή ηλιακής ενέργειας στην Κύπρο ξεπέρασε το 65% το διάστημα Ιανουαρίου-Μαΐου 2026. Σε επίπεδο περικοπής 60-65%, το ονομαστικό κόστος 5-7 σεντ μεταφράζεται σε πραγματικό κόστος περίπου 12,5-20,0 σεντ/kWh επί της ενέργειας που τελικά πωλείται. Το «χάσμα» που η πρόταση αποδίδει σε υπερκέρδος εξηγείται, σε μεγάλο βαθμό, από την ίδια την περικοπή που ήδη πλήττει τον κλάδο. Η παράλειψη της περικοπής αλλοιώνει ουσιωδώς την εκτίμηση του πραγματικού κόστους και, κατ’ επέκταση, το συμπέρασμα.
Οι ΑΠΕ δεν είναι η αιτία του ακριβού ρεύματος
Αν στόχος είναι πράγματι η μείωση του κόστους, τα στοιχεία δείχνουν πού αξίζει να στραφεί η προσοχή: στα δομικά εμπόδια που αποτρέπουν το σύστημα από το να έχει φθηνή ενέργεια. Οι ακριβές μονάδες must-run, που αντιστοιχούν στο 34,0% της συνολικής αγοράς, εισέρχονται στο σύστημα ανεξάρτητα από τις τιμές και η απουσία αποθήκευσης ενέργειας εμποδίζει τη μεταφορά του φθηνού πλεονάσματος ηλιακής παραγωγής από τις ώρες ηλιακής αιχμής στις ώρες αιχμής της ζήτησης. Αυτά είναι τα προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν, προς όφελος όλων, συμπεριλαμβανομένου του οικιακού καταναλωτή. Οι μονάδες must-run κόστισαν στην περίοδο αναφοράς €263.650.920 (υπερπολλαπλάσιο του κόστους της ηλιακής ενέργειας που πωλήθηκε στην Προημερήσια Αγορά). Με βάση τα ίδια τα στοιχεία, η απόδοση της ευθύνης στις ΑΠΕ δεν τεκμηριώνεται και μετατοπίζει την προσοχή από τις δομικές πηγές του κόστους.
Πού πρέπει να στραφεί το πραγματικό «challenge»
Υπάρχουν πραγματικά περιθώρια μείωσης της τιμής του ρεύματος, αλλά βρίσκονται αλλού. Απαιτούν, όμως, τις δυσκολότερες δομικές μεταρρυθμίσεις που ακολουθούν:
- Σε ευέλικτη, γρήγορη συμβατική παραγωγή (π.χ. φυσικό αέριο, τεχνολογίες ταχείας απόκρισης) που θα κάλυπτε τα κενά της στοχαστικής παραγωγής ΑΠΕ, μειώνοντας την ανάγκη για must-run και επιτρέποντας να μπαίνει στο σύστημα περισσότερη φθηνή ηλιακή ενέργεια αντί να περικόπτεται.
- Σε αποθήκευση ενέργειας, κυρίως σε υφιστάμενα, ήδη αδειοδοτημένα έργα ΑΠΕ μεγάλης κλίμακας, ώστε η φθηνή μεσημεριανή ενέργεια να διοχετεύεται τις ακριβές βραδινές ώρες αιχμής.
- Σε προγράμματα έξυπνης διαχείρισης ζήτησης (Demand Response), με άμεση ενεργοποίηση για μικρούς και μεγάλους καταναλωτές, ώστε η κατανάλωση να προσαρμόζεται δυναμικά στη διαθεσιμότητα καθαρής ενέργειας.
- Σε ηλεκτρικές διασυνδέσεις με γειτονικά συστήματα, για εισαγωγή και εξαγωγή ενέργειας.
Τα τέσσερα αυτά μέτρα στοχεύουν στην αιτία του προβλήματος (την εξάρτηση από ακριβό καύσιμο και άκαμπτες συμβατικές μονάδες) όχι σε μια κατηγορία παραγωγών που είναι ήδη η φθηνότερη στο σύστημα. Όποιος επιδιώκει πραγματικά τη μείωση της τιμής οφείλει να αντιμετωπίσει αυτές τις αιτίες. Η εστίαση στις ΑΠΕ δεν υποστηρίζεται από τα ευρήματα της ανάλυσης.
Τι δείχνει, τελικά, ο έλεγχος των στοιχείων
Σε κανένα σημείο δεν επιβεβαιώνουν τα στοιχεία το «challenge». Το μέγεθος του «κομματιού» αποκλείει μαθηματικά μείωση 20%. Η ηλιακή ενέργεια που πράγματι πωλείται δεν πλησιάζει ποτέ τα 25-30 σεντ. Και το ίδιο το επικαλούμενο κόστος παραγωγής προϋποθέτει συνθήκες που δεν ισχύουν πια σε καμία μονάδα του κυπριακού συστήματος. Πρόκειται για τις τρεις βασικές παραδοχές της πρότασης και καμία δεν επιβεβαιώνεται. Συνεπώς, η εκτίμηση για μείωση 20% δεν τεκμηριώνεται από τα διαθέσιμα στοιχεία.
Η δυνατότητα να γίνεται αυτός ο έλεγχος, αριθμό προς αριθμό, είναι πραγματικό επίτευγμα της Ανταγωνιστικής Αγοράς Ηλεκτρισμού. Ακριβώς επειδή τα στοιχεία είναι πλέον δημόσια και επαληθεύσιμα, η ευθύνη να προηγείται ο έλεγχος κάθε δημόσιας πρότασης πολιτικής με τόσο συγκεκριμένο αριθμό είναι σαφής. Αυτό ισχύει πρωτίστως για τον κ. Παναγιώτου, ο οποίος διατύπωσε το «challenge», και εξίσου για κάθε πολιτικό, αξιωματούχο, σχολιαστή ή δημόσιο πρόσωπο που επιλέγει να τοποθετηθεί για ένα ζήτημα που αγγίζει άμεσα το εισόδημα κάθε νοικοκυριού. Όποιος ζητά παρέμβαση με συγκεκριμένο αποτέλεσμα έχει την ευθύνη να παρουσιάσει τον υπολογισμό που το στηρίζει ή, εάν τα στοιχεία δεν τον επιβεβαιώνουν, να αναθεωρήσει δημόσια τη θέση του. Η απαίτηση αυτή δεν περιορίζει το δικαίωμα στην άποψη απαιτεί η άποψη να στηρίζεται σε δεδομένα.
Διαφορετικά, η συζήτηση για το κόστος του ρεύματος δεν είναι απλώς ημιτελής. Είναι ανακριβής. Και όταν ένας απλουστευτικός ισχυρισμός αποδίδει την ευθύνη στις ΑΠΕ ενώ τα στοιχεία δείχνουν αλλού, η ανακρίβεια έχει πραγματικές συνέπειες: μπορεί να αποπροσανατολίσει τη δημόσια συζήτηση και τις αποφάσεις πολιτικής. Η κριτική αυτή δεν είναι προσωπική. Είναι απαίτηση τεκμηρίωσης. Στην ενέργεια, οι ισχυρισμοί κρίνονται από τη μέθοδο και τα δεδομένα που τους στηρίζουν.
Οι απόψεις που εκφράζονται είναι προσωπικές.
